Εκκλησία και Μ.Μ.Ε.

Επίκαιρο άρθρο για τον τρόπο που παρουσιάζουν τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης την Εκκλησία αλλά και πώς η Εκκλησία αντιμετωπίζει ή θα έπρεπε να αντιμετωπίζει τα Μ.Μ.Ε.

Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε το θέμα από δύο πτυχές. Από τη μία θα ασχοληθούμε με το πώς τα Μαζικά Μέσα Επικοινωνίας (και ειδικά η τηλεόραση, που είναι δίχως αμφιβολία το πιο ισχυρό από τα υπόλοιπα) παρουσιάζουν την Εκκλησία. Από την άλλη, θα επιχειρήσουμε μία ανάλυση για το πώς η Εκκλησία αντιμετωπίζει ή θα έπρεπε να αντιμετωπίζει τα Μαζικά Μέσα Επικοινωνίας.

Η ανάλυσή μας θα ξεκινήσει από ένα μικρό σχολιασμό του τρόπου με τον οποίο τα Μ.Μ.Ε αντιμετωπίζουν την Εκκλησία. Μικρό σχολιασμό, γιατί δεν πιστεύω ότι αξίζει να αφιερώσει κανείς πολύ χώρο στο όλο θέμα, ειδικά αφού σκοπός του άρθρου αυτού είναι να δώσει έμφαση στη σχέση Εκκλησίας και Μ.Μ.Ε.

Ποια λοιπόν είναι η αντιμετώπιση της Εκκλησίας από τα Μ.Μ.Ε; Θα έλεγα ότι η Εκκλησία αντιμετωπίζεται ως μία καλή ευκαιρία για αύξηση των ποσοστών τηλεθέασης, αναγνωσιμότητας και ακροαματικότητας. Πιο συγκεκριμένα, τα Μ.Μ.Ε μοιάζουν να έχουν αντιληφθεί ότι, ειδικά στην Ελλάδα, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, έχει μία ζωντανή σχέση με την Εκκλησία. Ακόμα, πολλοί είναι εκείνοι που, αν και δεν έχουν μεγάλη σχέση με την Εκκλησία, δεν την απορρίπτουν, αλλά την βλέπουν ως ένα χρήσιμο και αναγκαίο κομμάτι της Ιστορίας ή της Παράδοσης.

Oι ιθύνοντες των Μέσων λοιπόν συνήθως βλέπουν την Εκκλησία ως ένα καλό «προϊόν» που «πουλάει καλά» επειδή έχει πολλούς «πελάτες». Αναπαράγεται δηλαδή στην πράξη η νοοτροπία του τύπου «η Εκκλησία είναι το όπιο του λαού». Η Εκκλησία κυρίως αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα που θα αυξήσει τα ποσοστά και τις πωλήσεις και θα φέρει μεγαλύτερα έσοδα από διαφημίσεις.

Αυτή είναι μία πιο ήπια αντιμετώπιση του θέματος, γιατί κάποιοι άλλοι θα έλεγαν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μία ενορχηστρωμένη επίθεση κατά της Εκκλησίας που υποκινείται από ύποπτα παράκεντρα με στόχο να πληγεί η Oρθοδοξία και η Ελλάδα.

Ας δεχτούμε προς το παρόν την άλλη εκδοχή, αυτήν της θεαματικότητας. Αυτή την προοπτική θα μπορούσαμε ως ένα βαθμό να την κατανοήσουμε ή και να την δικαιολογήσουμε, αν υπήρχε μία σωστή παρουσίαση των εκκλησιαστικών θεμάτων. Δυστυχώς όμως και εν προκειμένω, βλέπουμε ότι επικρατεί μία «τηλεοπτική λογική» αντιμετώπισης των πραγμάτων. Όσον αφορά, δηλαδή, στην Εκκλησία προβάλλεται οτιδήποτε το αρνητικό, ενώ οτιδήποτε υγιές δεν φαίνεται να χωράει στη θεματολογία των Μ.Μ.Ε.

Το χειρότερο είναι ότι με τα εκκλησιαστικά αυτά θέματα ασχολούνται όχι οι ειδικοί, αλλά άνθρωποι άσχετοι, όχι μόνο με τα της Εκκλησίας, αλλά, θα έλεγα, και με τα της δημοσιογραφίας. Και κάτι τελευταίο: από τον πρόχειρο, επιπόλαιο και επιφανειακό τρόπο παρουσίασης των θεμάτων, μπορεί να καταλάβει κανείς με τι (ανάλογης προχειρότητας) τρόπο παρουσιάζονται και τα υπόλοιπα γεγονότα και τι ποιότητα ενημέρωσης μας παρέχεται...

Ας δούμε τώρα ποια είναι η σχέση της Εκκλησίας με τα Μ.Μ.Ε. Η Εκκλησία έως τώρα ακολουθεί, όπως δείχνουν τα δεδομένα, μία συγκεκριμένη τακτική. Έχει παρουσία στο χώρο, αλλά προτιμά να εκφράζεται από Μέσα, θα μπορούσε να πει κανείς, αποκλειστικά θρησκευτικά ή εκκλησιαστικά.

Η αρχή έγινε με την κυκλοφορία κάποιων σχετικών περιοδικών ή και εφημερίδων (Μητροπόλεων, ενοριών, συντροφιών κλπ), που τα τελευταία ιδίως χρόνια έχουν πληθύνει. Όταν έκανε τα πρώτα βήματά της η ελεύθερη ραδιοφωνία, στο χώρο εισήλθε και η Εκκλησία, δημιουργώντας, συνήθως στις κατά τόπους Μητροπόλεις, εκκλησιαστικούς ραδιοσταθμούς. Σήμερα δε, με την ραγδαία εξάπλωση του Internet και στη χώρα μας, ήδη έχουν παρουσιαστεί κάποιες σχετικές εκκλησιαστικές «ιστοσελίδες». Τέλος, ολοένα πιο συχνά διατυπώνονται απόψεις υπέρ της ίδρυσης και τηλεοπτικών εκκλησιαστικών σταθμών. Σχετικά με αυτά θα διατυπωθούν πιο κάτω, μερικές σκέψεις και ενστάσεις.

Το βασικό χαρακτηριστικό των εκκλησιαστικών εγχειρημάτων είναι το γεγονός ότι απευθύνονται κυρίως σε ένα ακροατήριο εξειδικευμένο, σε ένα εκκλησιαστικό κοινό. Αυτό είναι από τη μία θετικό, αφού υπάρχει έτσι μία φωνή έκφρασης αυτών των ανθρώπων, μία κατηγορία εντύπων ή ραδιοσταθμών που τους εκφράζει.

Από την άλλη είναι νομίζω αρνητικό, γιατί πολλές φορές αυτά τα Μέσα απευθύνονται μόνο σε αυτό το εξειδικευμένο κοινό. Η θεματολογία τους και, θα έλεγα, κυρίως το ύφος τους, είναι τέτοιο που ίσως δεν αφορούν τον υπόλοιπο -μη έχοντα επαφή με την Εκκλησία- κόσμο. Έτσι, η Εκκλησία αντί να ανοίγεται στον κόσμο, μοιάζει να απομακρύνεται από τον κόσμο.

Τα περιοδικά ή οι ραδιοσταθμοί που λειτουργούν από εκκλησιαστικούς φορείς υποτίθεται ότι ιδρύθηκαν με στόχο να συντελέσουν σε έναν εκσυγχρονισμό της Εκκλησίας. Σε μία επαναπροσέγγιση του ανθρώπου. Σκοπός τους, να αποτελέσουν τον «νέο άμβωνα» . Ξέχασαν όμως κάποιοι ότι πολλές φορές ο σύγχρονος άνθρωπος δεν απομακρύνεται από την Εκκλησία επειδή δεν βλέπει «νέους άμβωνες», αλλά επειδή ο ήδη υπάρχων άμβων δεν τον εκφράζει και τον αφήνει αδιάφορο. Με άλλα λόγια, δεν αρκεί απλώς να αλλάζεις σε κάτι μορφή αν διατηρείς το παλαιό-προβληματικό περιεχόμενο. Χρειάζεται να ανακαινίσεις πρώτα το περιεχόμενο και μετά να εξετάσεις το περιέχον. Ακριβώς αυτό, άλλωστε, μας τόνισε και ο Ιησούς με την παραβολή των ασκών και του οίνου.

Βέβαια, όταν αναφερόμαστε το περιεχόμενο εννοούμε το ύφος και την θεματολογία και όχι το δογματικό περιεχόμενο. Η Εκκλησία κατέχει την προαιώνια αλήθεια όχι επειδή είναι δικό της κατασκεύασμα αλλά επειδή Της την παρέδωσε ο ίδιος ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός. Η αλήθεια αυτή είναι αιώνια και δεν αλλάζει ούτε προσαρμόζεται στις «ανάγκες» κάθε εποχής.

Κατά συνέπεια δεν επιτελείται, έχω την εντύπωση, η επαναπροσέγγιση του σύγχρονου κόσμου με την Εκκλησία όταν μέσα από νέους τρόπους διατηρούνται τα ήδη υπάρχοντα αρνητικά δεδομένα. Αυτό το σημείο δεν έχει, πιστεύω, επισημανθεί αρκετά, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένας εφησυχασμός, από τη στιγμή που και από την Εκκλησία κυκλοφορούν περιοδικά, εκπέμπονται ραδιοπρογράμματα και υπάρχει παρουσία στο Internet.

- Η μαζικότητα του μέσου: ας μην ξεχνάμε ότι στο ακρωνύμιο Μ.Μ.Ε το «Μ» σημαίνει «μαζικός». Η τηλεόραση, ειδικά, είναι το κατεξοχήν μαζικό μέσο. Απευθύνεται στο πλήθος και όχι στον συγκεκριμένο άνθρωπο. Εκπέμπει προς τη μάζα και όχι προς το μοναδικό πρόσωπο. Εκπέμπει ένα ομοιόμορφο και μαζοποιημένο μήνυμα, χωρίς ποτέ να λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες του κάθε δέκτη.

Η τηλεόραση απευθύνεται σε έναν «μέσο άνθρωπο» ο οποίος δεν υφίσταται, αλλά η τηλεόραση θα ήθελε πολύ να τον κατασκευάσει προκειμένου να πουλάει καλύτερα τα προϊόντα της.

Μία τέτοια προοπτική, είναι αυτονόητα ξένη προς την Oρθόδοξη παράδοση που δεν απευθύνεται σε απρόσωπη μάζα, αλλά σε εικόνες Θεού. Η Εκκλησία ποτέ δεν αντιμετώπιζε τον πιστό ως ένα μόριο μιας μάζας, αλλά ως ένα ανεπανάληπτο πρόσωπο. Η μοναδικότητα αυτή του κάθε προσώπου οδηγεί την Εκκλησία στο να μην καθοδηγεί μαζικά, αλλά να ποιμαίνει κατά περίπτωση και πάντοτε με γνώμονα την αλήθεια και την αγάπη, δηλαδή τον Θεό.

- O μονόδρομος της επικοινωνίας: η τηλεόραση και εν γένει τα Μ.Μ.Ε έχουν κι άλλο ένα χαρακτηριστικό. Αν και επαγγέλλονται την επικοινωνία, δεν την πραγματώνουν. Γιατί κατά βάση είναι πομποί και όχι δέκτες μηνυμάτων. Δεν υπάρχει η δυνατότητα ουσιαστικής εκπομπής μηνυμάτων από την πλευρά των τηλεθεατών.

Έτσι η τηλεόραση, με τη μονόδρομη αυτή και πολλές φορές ψευδεπίγραφη επικοινωνία, καλλιεργεί κυρίως μία παθητικότητα. Και εδώ το τηλεοπτικό πρότυπο απέχει πολύ από τον εκκλησιαστικό τρόπο του βίου. Η Εκκλησία είναι ο κατεξοχήν χώρος της ουσιαστικής επικοινωνίας και πολύ περισσότερο είναι ο χώρος της κοινωνίας· της κοινωνίας όχι μόνο ανάμεσα σε ανθρώπους αλλά και της κοινωνίας του Θεού με τον άνθρωπο.

Ίσως όλα αυτά αλλά και άλλα στοιχεία παθογένειας των Μέσων να έχουν κάνει την Εκκλησία να είναι πάντοτε επιφυλακτική απέναντί τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα γίνεται και σφοδρή κριτική. (Πολλοί μάλιστα επικαλούνται και τις προφητείες του πατρό-Κοσμά για να κατακεραυνώσουν την τηλεόραση). Μήπως λοιπόν είναι αντιφατικό να κρίνουμε με τέτοια σφοδρότητα από τη μία, και από την άλλη να σπεύδουμε στην δραστηριοποίηση στο χώρο των Μ.Μ.Ε;

Από τα πιο πάνω σημεία, πρέπει να έχει φανεί ότι είναι προβληματική η προσπάθεια λειτουργίας εκκλησιαστικής τηλεοράσεως. Προβληματική στην ουσία της, γιατί η Εκκλησία δεν μπορεί να αποδεχθεί την τηλεοπτική λογική. Εφόσον η λογική αυτή στηρίζεται στην μαζικότητα και στην μονόδρομη επικοινωνία, η Εκκλησία δεν γίνεται να την υιοθετήσει, αλλά μάλλον να την αντιμετωπίσει κριτικά, αφού η λογική αυτή απέχει τελείως από το Oρθόδοξο ήθος και τρόπο ζωής.

Σε αυτό το σημείο, θα ήθελα να σημειώσω κάποιες ακόμα σκέψεις. Η Εκκλησία δεν θα πρέπει να έχει -και νομίζω ότι ποτέ δεν είχε- άγχος για να προλάβει τις κάθε είδους εξελίξεις και να τις αφομοιώσει προκειμένου να πλησιάσει τον άνθρωπο. Αυτό θα αποτελούσε εκκοσμίκευση και συμβιβασμό με το κοσμικό φρόνημα. Άλλωστε, η Εκκλησία πάντοτε είναι σύγχρονη ή καλύτερα, πάντοτε είναι υπέρχρονη.

Η πραγματική ανανέωση και ο πραγματικός εκσυγχρονισμός συντελούνται μυστικά. Με την άσκηση, τη λατρευτική και μυστηριακή ζωή. Και, έχω την αίσθηση πως ο σύγχρονος άνθρωπος αυτό εναγωνίως αναζητά. Προτιμά να δει μία ζωντανή ενορία, ένα μοναστήρι με πνευματικότητα, προτιμά να δει την αγιοσύνη. Γιατί η αγιοσύνη αναπαύει και λυτρώνει. Όλα τα υπόλοιπα είναι δευτερεύοντα και παρεπόμενα.

Ανακεφαλαιώνοντας, λοιπόν, θα έλεγα ότι χρειάζεται μεγάλη σκέψη για την λειτουργία εκκλησιαστικών Μ.Μ.Ε και ιδίως τηλεοπτικών μέσων, αφού έχουν επιπλέον ιδιαιτερότητες. Στις ιδιαιτερότητες αυτές δεν θα πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε και την αναγκαία ποιότητα προγράμματος. Και εδώ υπάρχει κάποιες φορές αρνητική εμπειρία από ραδιοφωνικούς σταθμούς ή από έντυπα τα οποία έχουν μέτρια αισθητική ή περιορισμένη θεματολογία.

Βέβαια πρέπει να αντιπροταθεί κάτι, ακριβώς επειδή σήμερα τα Μ.Μ.Ε αποτελούν φορείς αγωγής, φορείς που διαμορφώνουν πρότυπα και τρόπο ζωής. Νομίζω ότι η αντιπρόταση θα μπορούσε να είναι η παρέμβαση της Εκκλησίας στα ήδη υπάρχοντα Μ.Μ.Ε. και η παράλληλη λελογισμένη δραστηριοποίησή της σε αμιγώς εκκλησιαστικά Μ.Μ.Ε. Δεν χρειάζεται να υπάρχουν δηλαδή εκατοντάδες εκκλησιαστικά περιοδικά και ραδιοσταθμοί.

Από την άλλη, χρειάζεται μία γενναία παρέμβαση της Εκκλησίας στα ήδη υπάρχοντα Μ.Μ.Ε. Με τον τρόπο αυτό θα υπάρξει επιτέλους μία επίσημη και έγκυρη θεολογική φωνή (αν βέβαια το επιτρέψουν οι ιθύνοντες των Μέσων...) και θα λείψουν οι διάφοροι φανατικοί, και ψυχικώς άρρωστοι που νομίζουν ότι εκπροσωπούν την Εκκλησία. Επίσης, θα αποδειχθεί ότι η Εκκλησία δεν βρίσκεται μακριά από τον άνθρωπο, δεν βρίσκεται εγκλωβισμένη στον δικό της κόσμο, αλλά ανοίγεται στον κόσμο και διαλέγεται μαζί του.

Oπωσδήποτε, το θέμα δεν εξαντλείται στις παραπάνω γραμμές, προσφέρεται όμως για γόνιμο προβληματισμό.. Προβληματισμό, ο οποίος πάντοτε αποβαίνει χρήσιμος, ιδιαίτερα όμως, όταν προσφέρεται ως προσευχή προς τον Παράκλητο.